Typha gras herkennen en beheren in vijver en sloot

Typha, ook wel lisdodde of kattenstaart genoemd, is geen gras maar een moerasplant die in vijvers, slootkanten en oevers in Nederland ontzettend snel de boel kan overnemen. Als je 'm wilt beheersen, is het allerbelangrijkste dat je de wortels (wortelstok) aanpakt, want oppervlakkig maaien lost niets op. Snij de stengels onder de waterspiegel af en graaf de wortelstokken zo veel mogelijk uit. Doe dat bij voorkeur in het late voorjaar of vroege zomer, voor de bloei, zodat je verspreiding via zaad voorkomt.

Wat is Typha (kattenstaart) en waarom noemen mensen het 'typha gras'

Typha is de wetenschappelijke naam voor lisdodde, een overblijvende moerasplant uit de familie Typhaceae. De volksnamen 'kattenstaart' en 'rietsigaar' verwijzen naar de opvallende bruine, cilindrische bloemkolf die aan het eind van de zomer rijpt. Veel mensen zoeken op 'typha gras' omdat de plant qua uiterlijk sterk lijkt op riet of hoog gras: lange, rechtopstaande, lintvormige bladeren die meters hoog kunnen worden. Typha is echter geen echte grassoort. Het is een moeras- en oeverplant die in of vlak naast water staat, met een kruipende wortelstok die zich razendsnel uitbreidt.

In Nederland komen twee soorten voor die je regelmatig tegenkomt: de Grote lisdodde (Typha latifolia) en de Kleine lisdodde (Typha angustifolia). Beide zijn overblijvende planten met een sterke vegetatieve uitbreiding via wortelstokken. Ze groeien in voedselrijke, zonnige wateren en zijn in principe inheems, maar ze kunnen in een vijver of kleine waterpartij snel dominant worden en andere oeverplanten verdringen.

Typha herkennen: zo zie je het meteen en zo vergis je je niet

De makkelijkste manier om Typha te herkennen is de bruine, kolfvormige bloeiwijze: onderaan de stengel zit de vrouwelijke aar (dicht, bruin, cylindrisch, lijkt op een sigaar of worst), en direct daarboven de smallere mannelijke aar. Bij de Grote lisdodde (T. latifolia) sluiten die twee delen vrijwel naadloos op elkaar aan. Bij de Kleine lisdodde (T. angustifolia) zit er een duidelijke kale stengelspleet van een paar centimeter tussen de vrouwelijke en mannelijke zone. Dat is het snelste onderscheid tussen de twee soorten.

De bladeren zijn lang, lintvormig en rechtopstaand, grijsgroen van kleur en glad van oppervlak. Ze kunnen bij T. latifolia 1,5 tot 2 meter lang worden. De plant staat altijd in of direct naast water, vaak met de voeten in het water. De bloei valt doorgaans tussen juni en oktober.

Waar mensen Typha mee verwarren zijn riet (Phragmites australis), gele lis (Iris pseudacorus) en siergrassen zoals miscanthus of pampagras. In sommige tuinen wordt ook wel gesproken over Himalaya gras, maar het gaat dan meestal om een andere plant dan Typha siergrassen zoals miscanthus of pampagras. Riet heeft een pluimachtige, veervormige bloeiwijze en kleinere bladeren. Gele lis heeft brede, zwaardvormige bladeren met een duidelijke gele bloem. Siergrassen als miscanthus staan zelden in het water zelf en hebben een duidelijk andere bloeiwijze (pluimen, geen kolf). Zodra je de 'sigaar' ziet, weet je zeker dat het om Typha gaat.

Waar groeit Typha in Nederland en wat betekent dat voor jouw situatie

Typha latifolia is in Nederland algemeen en komt voor langs oevers van plassen, rivierarmen, sloten en kanalen. In sommige regio's, zoals rondom Maharashtra, groeit Typha in vergelijkbare water- en oeveromstandigheden, waardoor gericht beheer nodig kan zijn om overname te voorkomen in Nederland algemeen. Je treft hem aan in rietlanden en in natte, voedselrijke zones langs stilstaand of langzaam stromend water. Typha angustifolia groeit in vergelijkbare milieus, maar staat soms iets dieper in het water.

Voor jou als tuinier of beheerder betekent dit het volgende. In een tuinvijver: Typha kan prima decoratief zijn, maar breidt zich via ondergrondse uitlopers (wortelstokken) snel uit en vult in een paar jaar de gehele vijver. In een sloot of slootkant: hier is verspreiding nog sneller, en bij dichte begroeiing kan de doorstroming van het water in gevaar komen. Als jouw sloot in beheer is van een waterschap, gelden specifieke regels voor wanneer en hoe je mag maaien. In een natuurvijver of poel: Typha heeft ecologische waarde als schuil- en broedplek, maar verdringt makkelijk andere oeverplanten.

Let op: bij sloten die onder beheer van een waterschap vallen, mag je niet zonder meer ingrijpen. Waterschappen houden rekening met doorstroming en ecologie bij hun maaibeleid. Waterschappen houden bij hun beheer ook rekening met doorstroming en waterafvoer, waardoor riet en waterplanten kunnen blijven staan zolang ze de afvoer niet hinderen Waterschap Hollandse Delta. In sommige situaties is het zaak eerst contact op te nemen met het waterschap in jouw regio voordat je gaat graven of maaien.

Wanneer laat je Typha staan en wanneer pak je het aan

Typha heeft zeker waarde. De plant biedt schuil- en nestgelegenheid aan vogels, insecten en amfibieën. Als het om een grote, open plas of een natuurgebied gaat, is een riem Typha langs de oever prima en zelfs wenselijk. Laat 'm gerust staan als er ruimte genoeg is en andere oeverplanten niet worden verdrongen.

Maar in een kleine tuinvijver, een sierwater of een sloot met beperkte ruimte is ingrijpen noodzakelijk zodra Typha meer dan een derde van de oeverzone inneemt of andere planten begint te verdringen. De plant groeit zo agressief dat hij binnen twee tot drie seizoenen de volledige oeverbeplanting kan overwoekeren. Ook in sloten kan een dichte Typha-stand de waterafvoer belemmeren, wat waterschappen verplicht actie te ondernemen. In dat verband wordt 'timothee gras' vaak verward met rietachtige oeverplanten, maar het gaat om een ander soort blad- en bloeitype Typha-stands.

• Laat staan: bij voldoende ruimte, in natuurgebieden en als de plant geen andere soorten verdringt
• Beheersen: zodra Typha meer dan een derde van de beschikbare oeverzone inneemt
• Verwijderen: bij kleine vijvers, siertuinen en sloten waar doorstroming in het geding komt
• Altijd verwijderen: als de bloeiwijze (de 'sigaar') al rijpt, want dan verspreidt de plant zich massaal via zaad

Zo pak je het praktisch aan: maaien, uitgraven en uitloperbeheersing

Maaien alleen werkt niet. Als je Typha alleen bovengronds afsnijdt, groeien de wortelstokken gewoon door en verschijnen de stengels binnen een paar weken weer. De enige manier om Typha echt terug te dringen is het aanpakken van de wortelstokken, het liefst in combinatie met beheersing van de groeiruimte.

Maaien onder de waterspiegel

Als uitgraven te zwaar is (grote oppervlakte, modderige bodem), kun je de plant terugdringen door de stengels een paar centimeter onder de waterspiegel af te snijden. De plant kan dan geen lucht meer opnemen via de stengel en put zichzelf uit. Dit werkt het best als je het twee tot drie keer per seizoen herhaalt. Doe dit in het groeiseizoen (mei tot september). Zorg dat het maaisel direct uit het water wordt gehaald en afgevoerd, anders rotten de resten ter plekke en verrijken ze het water, wat nieuwe groei stimuleert.

Uitgraven van wortelstokken

De meest effectieve aanpak voor een tuinvijver of kleine waterpartij: trek of graaf de wortelstokken volledig uit de bodem. Doe dit bij voorkeur in het vroege voorjaar (maart/april) als de nieuwe scheuten net beginnen te groeien. De wortelstokken zijn dan nog relatief compact en het is makkelijker om ze in hun geheel eruit te halen. Gebruik een schop, wiedvork of, bij grotere vijvers, een harkhamer. Verwijder ook alle kleine stukjes wortelstok, want elk fragment kan opnieuw uitlopen.

Wortelscherm plaatsen

Wil je Typha in de vijver houden maar voorkomen dat hij zich uitbreidt? Gebruik dan een stevige vijvermand of plaats een wortelscherm (een ondoordringbare folie of bak) rond de plant. Typha in een mand biedt het voordeel dat je de plant eenvoudig kunt controleren en elk jaar kunt terugzetten. Kies een mand van minstens 30 bij 30 centimeter en een inhoud van minimaal 10 liter, anders is de plant er binnen een jaar uit gegroeid.

Maaisel altijd afvoeren

Dit klinkt logisch maar wordt vaak vergeten: voer al het maaisel af. Maaisel dat in of langs het water blijft liggen, verrijkt de bodem en het water met voedingsstoffen, en dat maakt de groei van Typha en andere probleemplanten alleen maar aantrekkelijker. Bovendien kunnen er nog levensvatbare stukjes wortelstok of zaad in het maaisel zitten.

Seizoensplan voor vandaag: wat doe je in elk jaargetijde

Omdat het nu eind juni is, zit je midden in het groeiseizoen. Hieronder vind je een concreet overzicht van wat je per seizoen het best kunt doen.

Omdat je vandaag (eind juni) al in het groeiseizoen zit, is de prioriteit: snij de bloemkolven af voor ze rijp zijn en begin met het afsnijden van stengels onder de waterspiegel. Dat geeft je de rest van de zomer om de plant uit te putten, zodat je in het najaar de wortelstokken makkelijker kunt verwijderen.

Nazorg: zo zorg je dat Typha niet terugkomt

Typha komt terug als de omstandigheden gunstig blijven: voedselrijk water, zonlicht en ruimte voor de wortelstokken. Wil je terugkeer voorkomen, dan moet je aan die randvoorwaarden werken.

• Verlaag de voedselrijkdom van het water: verminder de toevoer van meststoffen (bijv. van een nabij gelegen gazon of moestuin). Hoe voedselarmer het water, hoe minder agressief Typha groeit.
• Houd de oever begroeid met andere, concurrerende oeverplanten zoals Caltha palustris (dotterbloem), Oenanthe of Carex-soorten. Volle oever = minder ruimte voor Typha.
• Controleer elk voorjaar de oeverzone op nieuwe uitlopers en verwijder die direct, voor de plant de kans krijgt zich te vestigen.
• Gebruik een wortelscherm of vijvermand als je Typha decoratief wilt houden maar niet wilt dat het zich uitbreidt.
• Voer maaisel altijd af en laat het nooit op de oever liggen composteren: zo breng je zaad en wortelstokfragmenten niet terug naar het water.
• Bij sloten: overleg met het waterschap over het maaibeleid. Sommige waterschappen maaien zelf op vaste momenten; afstemming voorkomt dubbel werk en juridische problemen.

Als je Typha in een sloot wilt beheren die onder waterschapsbeheer valt, is het slim om te weten dat waterschappen werken met een gedragscode voor bestendig beheer en onderhoud. Die gedragscode bepaalt wanneer en hoe er gemaaid mag worden zonder aparte vergunning. In het groeiseizoen (15 maart tot 1 november) geldt bovendien dat in natte profielen ten minste 25% van de vegetatie gespaard moet blijven bij het maaien. Het is dus niet altijd toegestaan om alles in één keer weg te halen. Neem bij twijfel contact op met jouw waterschap.

Tot slot: Typha is een robuuste, nuttige oeverplant die in de juiste context absoluut zijn plek verdient. Het gaat er niet om hem uit te roeien, maar om hem op de juiste plek en in de juiste hoeveelheid te houden. Met een jaarlijks beheermoment in het voorjaar en een extra controle in de zomer houd je hem prima in de hand. Vergelijkbaar gericht beheer kennen we ook bij andere krachtige, snelgroeiende rietachtige en grashoogstaande soorten die in of langs water groeien. Als je ook andere hardnekkige waterplanten wilt aanpakken, zoals gras mahakosh, helpt dezelfde aanpak van gericht beheersen en terugdringen van de groeiruimte.